Hadronterapia

Achegándonos ao LHC

O uso das tecnoloxías presentes nos aceleradores de partículas, e, en particular, os avances na xeración de campos magnéticos, é a base da Hadronterapia (ou protonterapia, se nos referimos específicamente ao uso de protóns) como técnica médica.

O emprego departículas pesadas cargadas (protones e iones pesados - hadróns en xeral) en radioterapia permite unha distribución de dose nos tecidos completamente diferente á radioterapia convencional (ver figura), o que constitúe a súa principal avantaxe fronte á radioterapia con fotóns (R-X). Cando estas partículas penetran no organismo, a súa perda de enerxía por unidade de longixude é inversamente proporcional ao cadrado da súa velocidade. Esta dependencia fai que a máxima perda de enerxía e maior densidade de ionización se produza ao final do perecorrido da partícula (Pico de BRAGG), cando a súa velocidade é próxima a cero.

Pico de Bragg. (Imaxe: CERN Courier)

A tasa de perda de enerxía dun feixe monoenerxético ao atravesar un medio uniforme é sempre a mesma, polo que as partículas do feixe se frearán á mesma profundidade, o que se denomina rango da partícula. Polo tanto, a profundidad do pico de Bragg depende da enerxía inicial desas partículas e dos tecidos que atravesan. Modulando a enerxía das partículas incidentes, é posible extender a rexión do pico de Bragg para focalizar a dosis nun volume máis extenso. É dicir, para asegurar unha dose uniforme en todo o volume do tumor superpóñense varios picos de Bragg de diferente enerxía (lánzanse protóns que depositarán a súa enerxía a distintas profundidades do tumor.). Isto é o que se chama Spread Out Bragg Peak (SOBP), que podería traducirse como “ensanche do pico de Bragg” ou "pico de Bragg extendido".

Ademais, a dose de radiación disminúe bruscamente detrás do pico de Bragg, o que evita que órganos críticos e tecido sano reciban radiación non desexada.

Estas características físicas dos feixes de protones e ions fan que este tipo de radioterapia esté especialmente indicada para tumores profundos ou tumores próximos a estructuras críticas do organismo, xa que a dose proporcionada ao tecido san colindante ao tumor se reduce considerablemente respecto á proporcionada pola radioterapia convencional.

En relación ás técnicas de tratamento, existen dous principais: sistema de dispersión pasiva (‘single/double-scattering’) e sistema de dispersión activa (‘beam-scanning’). Os sistemas de dispersión pasiva utilizan materiais que permiten dispersar o feixe de protóns (hadrón) na súa dirección transversal ata conseguir unha dose uniforme en todo o ancho do tumor. Porén, nos sistemas activos, aproveitando o feito de que son partículas cargadas, utilízase un sistema de deflexión magnético para mover o feixe vertical e horizontalmente ata cubrir toda a superficie do tumor. Foi en 1997 cando se comezou a desenvolver o sistema activo no GSI (Helmholtzzentrum für Schwerionenforschung, Alemania) e no PSI (Paul Scherrer Institute, Villingen, Suiza), Desde aquela, e tomando todas as innovacións, melloras e optimizacións no campo dos aceleradores de partículas, e, en particular, na área dos campos magnéticos, téñense logrado grandes avances na Protonterapia (Hadronterapia).

Inicialmente, usábanse sistemas de dispersión pasiva para dirixir e focalizar os hadróns, pero en 1997 comezouse a desenvolver, no GSI (Helmholtzzentrum für Schwerionenforschung, Alemania) e no PSI (Paul Scherrer Institute, Villingen, Suiza), o chamado “sistema de dispersión activa” no que os hadróns cargados son guiados magnéticamente sobre a zona de tratamento. Desde entón, e tomando todas as innovaciones, melloras e optimizacións no campo dos aceleradores de partículas, e, en particular, nol uso dos campos magnéticos, téñense logrado grandes avances na Hadronterapia.

Para lograr unha mayor flexibilidad no tratamento, o acelerador acóplase a un sistema de distribución do feixe chamado ‘gantry’ que permite focalizar os hadróns sobre o tumor desde calquera ángulo.

Equipo Gantry. (Imaxe: CERN Courier)

 Un esquema dun área de protonterapia (hadronterapia) pode presentarse así:

 

 

(Imaxe desde unha infografía do diario El Mundo)

 


Unha aportación novidosa do CERN é GaToroid, un toroide superconductor e lixeiro que pode rodear a un doente e mellorar significativamente o suministro de hadróns .

En España están en fase de desenvolvemento 10 centros de Hadronterapia para o sistema público. En particular, o Centro de Protonterapia de Galicia será un referente europeo. Agárdase que estea en funcionamento en 2025. Ademais de contar cunha área para o tratamento de pacientes, contará cunha zona destinada exclusivamente á investigación.

Máis información:

http://nuclear.fis.ucm.es/CDTEAM/articulos%20pdf/PDF%20PUBLICACIONES%20IMAGEN%20MEDICA/HADRONTERAPIA-herranz-2008.pdf

https://enlight.web.cern.ch/what-is-hadron-therapy

https://cerncourier.com/a/cern-takes-next-step-for-hadron-therapy/

https://cerncourier.com/a/proton-therapy-enters-precision-phase/

https://home.cern/news/news/knowledge-sharing/clinical-trials-using-carbon-ions-begin-cnao-0

https://www.intechopen.com/chapters/74496

https://www.gciencia.com/investigarusc/centro-protonterapia-galicia-futuro-referente-europeo-investigacion/

AUTORES

Xabier Cid Vidal, Doctor en Física de Partículas (experimental) pola Universidad de Santiago (USC). Research Fellow in experimental Particle Physics no CERN, desde xaneiro de 2013 a decembroe de 2015. Estivo vencellado ao Depto de Física de Partículas da USC como becario "Juan de la Cierva", "Ramon y Cajal" (Spanish Postdoctoral Senior Grants), e Profesor Contratado Doutor.  Desde 2023 é Profesor Titular de Universidade nese Departamento (ORCID).

Ramon Cid Manzano, foi catedrático de Fïsica e Química no IES de SAR (Santiago - España), e Profesor Asociado no Departamento de Didáctica de Ciencias Experimentais da Facultade de Educación da Universidad de Santiago (España), ata o seu retiro en 2020. É licenciado en Física, licenciado en Química, e Doutor pola Universidad de Santiago (USC).(ORCID).


CERN


CERN WEBSITE

CERN Directory

CERN Experimental Program

Theoretical physics (TH)

CERN Experimental Physics Department

CERN Scientific Committees

CERN Structure

CERN and the Environment

LHC


LHC

Detector CMS

Detector ATLAS

Detector ALICE

Detector LHCb

Detector TOTEM

Detector LHCf

Detector MoEDAL

Detector FASER

Detector SND@LHC

 


NOTA IMPORTANTE

Toda a Bibliografía que foi consultada para esta Sección está indicada na Sección de Referencias

 


© Xabier Cid Vidal & Ramon Cid - rcid@lhc-closer.es  | SANTIAGO |

···